Dziwna ekonomia piękna
Co naprawdę kupujemy, kiedy kupujemy sztukę?
Na pewno nie banana…
Od czego naprawdę zależy cena dzieła sztuki?
Wyobraźcie sobie, że wchodzicie do supermarketu, kupujecie zwykłego banana, wracacie do domu i przyklejacie go do ściany srebrną taśmą klejącą. A potem wyobraźcie sobie, że ktoś jest gotów zapłacić za ten przedmiot miliony dolarów.
W 2019 roku podczas prestiżowych targów Art Basel Miami Beach galeria Perrotin zaprezentowała Comedian — dzieło Maurizio Cattelan przedstawiające banana przyklejonego do ściany srebrną taśmą.
Świat zareagował niedowierzaniem.
Gazety pisały o skandalu.
Internet zalały memy.
Wielu ludzi zadawało sobie to samo pytanie: jak to możliwe, że banan może kosztować setki tysięcy dolarów?
A jednak prawdziwe pytanie brzmi chyba inaczej.
Co naprawdę kupujemy, kiedy kupujemy sztukę?
W przypadku banana Cattelana kolekcjoner nie kupował samego owocu. Banana można było wymienić. I tak zgniłby po kilku dniach. Kupowano certyfikat autentyczności, ideę dzieła, koncept.
Innymi słowy — nie kupowano przedmiotu, lecz znaczenie.
I właśnie tutaj temat staje się naprawdę interesujący. Rynek sztuki współczesnej często brutalnie konfrontuje nas z prawdą, którą wolelibyśmy ignorować: wartość nigdy nie jest wyłącznie materialna.
Przecież także w codziennym życiu nieustannie płacimy za symbole.
Markę.
Podpis.
Nazwisko.
Historię.
W świecie sztuki nazwisko artysty działa niemal jak niewidzialna marka. Nie wystarczy sam talent — liczy się również pozycja, jaką artysta zajmuje w systemie kultury.
Gdzie studiował?
Kto go reprezentuje?
W jakich muzeach wystawiał swoje prace?
Jacy kolekcjonerzy kupują jego dzieła?
Którzy krytycy o nim piszą?
Dzieło sztuki posiada przecież pewnego rodzaju biografię. I to właśnie ta biografia współtworzy jego cenę.
Oczywiście istnieją również bardziej konkretne elementy: rozmiar, materiał, technika, czas wykonania, a nawet rzadkość dzieła.
Duża rzeźba z brązu niemal zawsze będzie droższa niż mały rysunek. A jednak ta logika przestaje być wystarczająca w momencie, gdy porównujemy różnych artystów.
Mała praca Igora Mitoraj może być warta więcej niż monumentalna rzeźba nieznanego twórcy. Dlaczego? Ponieważ w cenie nie płacimy jedynie za materiał, ale również za prestiż, historię i kulturowe uznanie.
Nawet moda silnie wpływa na rynek sztuki. Pewne tematy, języki artystyczne i wrażliwości nagle stają się centralne. Dziś wiele instytucji odkrywa na nowo twórczość artystek zapomnianych przez stulecia, rośnie zainteresowanie sztuką feministyczną, instalacjami, tkaniną artystyczną, dziełami immersyjnymi oraz wszystkim, co związane ze sztuczną inteligencją.
Ale moda jest niestabilna.
Przemija szybko.
I to, co dziś wydaje się fundamentalne, jutro może okazać się całkowicie nieistotne.
Być może właśnie dlatego prawdziwy talent tak trudno zdefiniować. Nie pokrywa się ani z natychmiastową popularnością, ani z ceną osiąganą na aukcjach. Prawdziwy talent ma w sobie coś znacznie wolniejszego. Opiera się czasowi, przetrwa trendy i nadal przemawia wtedy, gdy hałas rynku już ucichnie.
A jednak cena i wartość nigdy nie pokrywają się całkowicie.
Istnieją dzieła sprzedawane za miliony, o których po kilku latach świat zapomina. Istnieją też takie, niemal niewidoczne dla rynku, które potrafią głęboko przemienić człowieka, który je spotkał.
Rynek może ustalić cenę dzieła, ale nie może zagwarantować jego wewnętrznej konieczności.
Ponieważ niektóre dzieła nabierają wartości nie tylko w chwili sprzedaży, ale przede wszystkim wtedy, gdy nadal żyją w czyjejś pamięci.
I ostatecznie pozostaje zawsze najprostsze, najbardziej osobiste pytanie.
Ile jesteśmy gotowi zapłacić za możliwość życia z dziełem sztuki?
Za patrzenie na nie każdego dnia.
Za poczucie, że staje się częścią naszego życia.
Za nieustanne powracanie do niego.
Być może wartość sztuki rodzi się właśnie tam — w tajemniczym punkcie spotkania indywidualnego pragnienia i zbiorowego uznania.
Rynek sztuki jest przecież rynkiem symbolicznego pragnienia.
Kolekcjoner nie kupuje wyłącznie tego, co widzi, ale także to, co dane dzieło mówi o nim samym.
Nikt nie potrzebuje dzieła sztuki, by przeżyć.
I być może właśnie w tym tkwi jego paradoksalna siła.
Sztuka należy do tych rzeczy, które nie są konieczne do podtrzymania życia, ale sprawiają, że życie staje się czymś więcej niż tylko przetrwaniem.
Być może właśnie dlatego wciąż ich szukamy.
